मुस्ताङमा ‘मर्निङ वाक’

— गोपीकृष्ण ढुंगाना

सबेरै निद्रा खुल्यो । पहिलोपटक पुगेको हिमाल पारीको जिल्ला मुस्ताङको पहिलो रात सर्लक्कै छिचोलिएछ । जुरुक्क उठेर झ्याल खोलें । सामुन्नेको निलगिरी हिमालले घुम्टोमात्र उघारेको रहेछ । तुँवालो र बादलले अन्नपूर्णलाई त छपक्कै छोपेको रहेछ, पोथीकुखुराले चल्ला छोपेजस्तो । म हस्स परें । हिजो पनि धवलागिरी समेतले दर्शन नदिएको झोक मसँग छँदै थियो । उन्मुक्त मन एकाएक खसक्क भयो, ‘होइन, हिमाल पारीको जिल्ला मुस्ताङ आएर पनि अघाउँजी हिमाल हेर्न नपाउनु ?’
सोह्रमध्येको एउटा दुर्गम तर सुन्दर गाउँ रहेछ कोबाङ । नेपालको स्वीट्जरल्याण्ड मानिएको मुस्ताङको यो गाउँलाई हेरे पुग्नेरहेछ । नेपाली कला साहित्य डट कम प्रतिष्ठानअन्तर्गत अध्यक्ष मोमिलाले दर्जन स्रस्टालाई कलासाहित्य यात्रा २०७० मा त्यहाँ पु¥याएकी थिइन् । वर्षको पहिलो महिनाले बिदा लिएको थियो त्यहाँ पुग्दा । तीन गते शुक्रबार बिहानका लागि अघिल्लै दिन हाम्रो गाँस र बासको जिम्मा लिएका लज थासाङ भिलेज भुर्जुङकोटका प्रमुख अर्जुनसिंह तुलाचनले मर्निङ वाकको संकेत गरेका थिए । साढे पाँच भने पनि थकित स्रस्टाले बीस मिनेट ढिलो गरेरै छोडे । आहा, कस्तो मीठो स्वागत ः सामुन्ने धवलागिरी मुसुक्क हाँस्यो । सूर्यको किरण पाएको धवलागिरी हिमाल सुनझैं टल्कियो । हामी सौन्दर्यमा लुटुपुटु हुन पाएका मख्ख । मन लागेजति फोटो खिच्यौं ।
अर्जुन दाइ अघि लाग्नुभयो । सुकर्म ब्याण्डका डा. ध्रुवेशचन्द्र रेग्मी, शेखर खरेल र म पछि लाग्यौं । हामीलाई पछ्याउँदै कलाकर्मी राजन काफ्ले, सञ्चार एवं साहित्यकर्मी जयदेव भट्टराई, मणि लोहनी र ठाकुर बेलबासे पनि लम्किए । ‘ढिलो गरे मर्निङ वाक नमजा हुन्छ है, बिहानको सिरसिर हावासँगै हुइकिनुको मज्जा लिनुपर्छ है, लौ चाँडो’, अर्जुन दाइले बाटो तताउन हतार लगाउनुभएथ्यो । हामी पश्चिम हानियौं । ढुंगाको बाटो सुरु भयो । बाटोमात्र होइन, पर्खाल पनि ढुंगाकै अनि बाटोमा भेटिएको स्कुल पनि ढुंगाकै । दर्जनौं घरको बस्ती नाउरीकोट सबै ढुंगैढुंगाले बनेको । इट्टा, बालुवा, रड र सिमेन्ट नभई घर बन्दैन भन्ने मनस्थिति बनिसकेका हामीलाई यो दृष्यले फरक महसुस गरायो ।
ढुंगे बाटोमै रातै फलेको चेरीको बोटले बोलायो । तर घरधनी नभएकाले हामी मुखमा आएको थुक सुकाउँदै भाग्यौं । करिब पाँच मिनेटको भ¥याङे ढुंगे बाटोले हामीलाई छोड्यो । एकछिन दुःख लागे पनि तुरुन्तै सुखद् अनुभूति गरिहाल्यौं, किनकी घाँसे तर उकालो मैदानले स्वागत गरेको थियो । सबै कपडाका काँडे सोल भएका जुत्तामा थिए, म भने छालाको त्यो पनि चिप्ले सोलमा । आयोजकले दिएको जानकारीअनुसार कार्यक्रम स्थल सबैमा सवारीसाधन पुग्नेछ र कतै घुम्ने तालिका थिएन । मैले यही सूचनालाई आधार बनाएर कपडाको जुत्ता बोकेको थिइनँ । मर्निङ वाक गर्ने भनेपछि चाहिन्छ भन्ने थाहा भए पनि अरुका लगाउन चाहिनँ । शित छरिएको घाँसे उकालोमा छालाको जुत्ता चिप्लिन थाल्यो ।
‘हेल्थ इज वेल्थ’, अगुवा अर्जुन दाइ मर्निङ वाकको ‘प्रोमोसन’ मा लागे, ‘स्वास्थ्य राम्रो राख्न सके जीवन सर्वोत्कृष्ट बन्दोरहेछ । जवानी र पैसाको पछाडि लागेर स्वास्थ्यलाई समय नदिनेहरुको बुढेसकाल असुरक्षितमात्र होइन, अस्तव्यस्त हुँदोरहेछ ।’ हिमालको चिसो हावा र मूलको पानी पिएझैं थिए उनी । उनको सक्रियपनले पनि बताउँथ्यो, उनको स्वास्थ्य । स्वास्थ्य मानिसलाई कुनै हुरीबतासले केही गर्न नसक्दोरहेछ । पढ, पढ, पढ, कमाउ, कमाउ, कमाउ... अनि रोग कमाऊ । मीठो खाउँ भन्ने बेलामा खानै नपाउने भएपछि पो चाल पाउने । दाइका स्वतस्फूर्त निस्किरहेका वाक्यहरुले हामीलाई रोगीलाई सूईले झैं च्वास्स च्वास्स पार्दै थिए ।
‘घुर्साङपो’ को उकालो सुरु भइसकेको थियो । छेवैको आठ हजार एक सय ६७ मिटर अग्लो धवलागिरी हाम्रो मर्निङ वाकको साक्षी थियो । हाम्रो जाँगर देखेर सायद ऊ बेलाबेला मुस्कुराउँथ्यो । पहिलोपटकको उकालो मर्निङ वाकले थकाउँदा रोकिनु परेको दृष्यले सायद रिसाउथ्यो, त्यसै त्यसै बादल ओढेर गजधम्म पथ्र्यो अनुहारै लुकाएर । प्रकृतिले पनि धेरै कुरा सिकाउँदोरहेछ, हिमालले पग्लिएर र सुनामी गर्जिएर पनि हामी मानिसले धेरै ज्ञान पाएका छौं । ‘ग्लोबलाइजेसन’ को समयमा हामीले प्रकृतिबाट सिकेर स्वास्थ्य बचाउन सकेनौं भने...। पचार नाघेका अर्जुन दाइ चिट चिट पसिना काढ्दै सुनाउँदै थिए । हामी पनि अघिको चिसो बिर्साउने पसिनालाई नचाहेर पनि स्वागत गर्दै थियौं ।
घुर्साङपोले हामीलाई अग्ल्याउँदै थियो । काठमाडौंबासी हामी पनि धुँवा र धुलोको सामना गर्नु नपरेकाले अग्लिँदै थियौं । सम्म सडकको सट्टा उकालोमा स्याँ स्याँ जमाउँदै थियौं । जंगलको मध्य भागमा पुगेका हामीलाई न कुनै गाडीले दुःख दिएको थियो, विगतको मर्निङ वाकझैं । बरु थियो थासाङमा पालिएको काले (कुकुर) की काली । मर्निङ वाक निस्किएदेखि अघि लागेकी ऊ हामीलाई बाटो देखाउँदै अघिअघि लागिरही । ‘एई... उता होइन एता...’, अर्जुन दाइको स्वर र इशासालाई पछ्याउँदै कालीले मूलबाटो छोडेर दाहिने मोडी आफूलाई र हामीलाई पनि । अब सुरु भयो झनै ठाडो उकालो । जुत्ता चिप्लिएर हैरान भइसकेको मैले प्राडा तारानाथ शर्मा र उनको ‘घनघस्याको उकालो’ लाई सम्झें ।
लामो तर ठिकैको ठूटो बोकेर गोठबाट फर्किएको करिब तीसको ठिटोलाई दाहिनेपट्टि पारेर हामी चार अघि बढ्यौं । लगभग सुरुदेखि नै पछि पछि आइरहेका बाँकी चारले नभेट्दै हामी घुर्साङपोको टुप्पोमै पुग्यौं । अर्जुन दाइले उत्तरतिरको अग्लो पहाडपट्टि फर्किएर भूइँमा ढोग्नुभयो । डा. ध्रुवेश, शेखर र मैले पनि ढोग्यौं । धर्ती मातालाई कुल्चिएवापत क्षमा माग्नुपर्ने प्रसंग निस्कियो । झन्डै आकाशलाई छुन आँटेकोजस्तो अग्लो पहाडका चार पाँच ठाउँबाट स—साना झरना हेर्दै रमाइरहेका हामीलाई क्षणभरमै अर्जुन दाइले ओशोतिर मोड्नुभयो । त्यतिञ्जेलमा सबै भेला भइसकेका थियौं । ४५ मिनेटको उकालो चढेर थाकेका हामीलाई फोटो खिच्ने उत्साहले राहत दियो । ओरालो झर्ने समय सुरु भयो तर मलाई अबको ओरालो सामना गर्ने सामाथ्र्य दिएको थिएन जुत्ताले ।
‘घुर्साङपोलाई ‘ओशो डाँडा’ मा परिणत गरेका छौं, यो हामीले सन् २०११ नोभेम्बर ११ का दिन घोषणा गरेका थियौं’, अर्जुन दाइले नयाँ नाम राख्नुको कारण हामी सबैलाई सुनाउनुभयो, ‘ओशो साहित्यले ज्ञानी र शक्तिशाली बनाउनेरहेछ, ठूलो मान्छे त बनाउँदैन तर असल र गुनिलो बनाउनेरहेछ । कम्तिमा जीवनको मूल्य र मान्यता सिकाउँदोरहेछ, बढाउनेरहेछ ।’ डा. ध्रुवेशले आफू पनि ओशोको दर्शनबाट प्रभावित भएको बताउनुभयो । एकैछिनको मौन हिँडाइमा हामीले चराचुरुंगीका चिरबिर सुन्यौं, मोहित भयौं । सल्लाले आधिपत्य जमाएको घुर्साङपोमा ओरालो यात्राको कामना गर्दै सुसेली हालिरह्यो, सायद बिदाइको क्षण ठानेर सुस्केरा पनि । फरक बाटो फर्किन पाएकोमा केहीबेर खुसीको तालमा पौडिएको मेरो अब भने सुकेर झरेका सल्लाका पात र ठाडो ओरालोले सातो उडायो । तल हेरेकोे त मुटु नै थरर भयो ।
उकालोमा साथ दिने दाइ ध्रुवेशको हात च्याप्प समातें र म अघि लागें । शेखर दाइले राजनजीलाई अघि लाग्न सल्लाह दिनुभयो । बीचमा दुईतिर हात समातेको म दुई मिनेट मुस्किलले ओरालिएँ । दुर्घटना हुनुअघि जोगिनु राम्रो भन्ने लागेर जुत्ता खोलेर घुमाउरो ओरालो ओर्लिएँ । ‘दुःख पाइस् मंगले आफ्नै ढंगले’ भनेझैं बेलामा बुद्धि नपुग्दा तिखा ढुंगामा बाह्रैमास जुत्ता लगाएर कलिला बनेका पैताला घोचाउँदै हिँडें । मलाई मानसिक रुपमा साथ दिने दाइहरुले भन्नुभयो, ‘बिहान खाली खुट्टा हिँड्नु एकदमै राम्रो कुरो हो । यसको अनुभूति जुत्ताचप्पल लगाएर हिँड्नेले कहाँ पाउनु ?’ हामीले नचिनेका थुप्रै जातजातिका रुख र बुट्यानलाई समात्दै छोड्दै ओरालो ओर्लिरह्यौं । ओइलाएका लालीगुँरासका दर्जनौं बोट देख्दा लाग्थ्यो, जवानी चुसेर बुढी भएका वेश्याको पनि हालत यही हो । फुलेको मौसम भए हामी नै गाउँथ्यौं होला, म त लालीगुँरास भएछु...।
आधा घण्टा ओर्लिएपछि समथर फाँट देखियो । नदेखिने खोलाको छङछङ आवाजले यात्रामा संगीत भरेको आभास भयो । झुलुक्क देखिने घामले हिमालाई घरीघरी जिस्क्याउँथ्यो । फाँटबाट देखिएको हिमाल पग्लिएर स—साना झरना झरेझैं लाग्यो । केहीबेर जौ र आलु बारीसँग लुकामारी खेल्दै मर्निङ वाक हिड्यौं । पुनः ढुंगे बाटोले स्वागत ग¥यो । मैले पनि टेरिनँ, जुत्ता नलगाएरै भ¥याङजस्तो ढुंगे बाटोलाई कुल्चिरहें । थासाङ भिलेज पुगेर गिजर घुमाउँदै मज्जाले नुहाएँ, डेढ घण्टे उकालोओरालोका पसिना सारा पखालें । जीवनमा मर्निङ वाक धेरै ठाउँमा धेरै हिँडें तर यस्तो जीवन्त स्वाद पहिलोपटक महसुस गरें । शरीर दिनभर चंगा बनेर उडिरह्यो ।

INLS, Formosa Chapter, Taipei, Taiwan                        PRAYAS Online Bi-Monthly                              Volume: 3                             Issue: 4                          Number: 22             July - August. 2013
अ. ने. सा. स. फर्मोसा च्याप्टर,  ताइपेई, ताइवान      प्रयास अनलाइन å}dfl;s          बर्:ष ३        अंक: ४          संस्करण: २२        जुलाई - अगस्त २०१३ 117

INLS, Formosa Chapter, Taipei, Taiwan                        PRAYAS Online Bi-Monthly                              Volume: 3                             Issue: 4                          Number: 22             July - August. 2013
अ. ने. सा. स. फर्मोसा च्याप्टर,  ताइपेई, ताइवान      प्रयास अनलाइन å}dfl;s          बर्:ष ३        अंक: ४          संस्करण: २२        जुलाई - अगस्त २०१३ 118

Garib Pashupatinath

Sthaniya Chunab

प्रज्ञाप्रतिष्‍ठानका कम्प्युटरलाई छाता !

गोपीकृष्ण ढुंगाना
काठमाडौं : कमलादीस्थित नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानको भवन कति जीर्ण भइसकेको छ भने वर्षाका बेला कर्मचारीले काम छोडेर ओत लाग्नुपर्ने अवस्था छ। पानी चुहिने समस्याबाट कर्मचारीलाई धेरै सकस भए पनि समाधानतर्फ व्यवस्थापन पक्ष उदासीन छ। ‘पानी दर्केपछि कागजपत्र र किताब बटुलेर कुनातिर ओत लाग्नुपर्छ भने कम्प्युटरलाई छाता ओढाउनुपर्ने अवस्था छ’, प्राज्ञ बुँद रानाले भने।
प्रतिष्ठान भवन चुहिन थालेको बर्सौं भइसकेको छ। भवनको पूर्वीदक्षिण भागको बरन्डामा पानी चुहिन्छ। कर्मचारी कार्यकक्षको उत्तर लङबाट पनि पानी चुहिने गरेको रानाले बताए।
तत्कालीन कुलपति राजा महेन्द्रले २०१४ सालमा प्रज्ञाप्रतिष्ठान स्थापना गरेका थिए। प्रतिष्ठान भवन भने २०२६ सालमा निर्माण भएको थियो। ११ वर्षअघि सार्क शिखर सम्मेलनका लागि सामान्य मर्मत भएको थियो। त्यसपछि मर्मतसम्भार भएको छैन। रानाका अनुसार भवनको एक दर्जनभन्दा बढी ठाउँबाट पानी चुहिने गरेको छ। कुलपतिको कार्यकक्ष पनि चुहिने समस्याबाट मुक्त छैन।
भवन निर्माणसँगै जडान गरिएका करिब डेढ दर्जन एअरकुलर काम नलाग्ने भएका छन्। प्राज्ञ विष्णु प्रभातले भने, ‘भवनसामुन्ने बनाइएको पोखरीको पानीसँग सम्बन्ध गराएर कुलर चलाइएको थियो। एक दशक भएछ, पोखरी पनि सुकेको छ। फोहोरा चल्दैन। कुलर पनि चल्दैनन्।’
प्रतिष्ठानको मुख्य हलमा जडित साउन्ड सिस्टमले पनि काम गर्दैन। कार्यक्रम सञ्चालनका क्रममा झकिझकाउ र झिलिमिली बनाउनुपर्ने भए पनि सामान्य रूपमा जडान भएका बत्तीसमेत सबै बल्दैनन्।
एक कर्मचारीले भने, ‘आयोजक आफैंले साउन्ड सिस्टम ल्याएर काम चलाउँछन्। एकपटकको कार्यक्रमलाई पचासौं हजार तिरे पनि बिजुलीबत्तीको पूर्ण व्यवस्था छैन।’ तेस्रो तलामा कुलरका सामग्री यत्रतत्र छरिएका छन् भने पुराना कुर्सी, सोफा र टेबुल पनि लथालिंग छन्। ती कर्मचारीले भने, ‘भवन जति जीर्ण छ, यहाँका अन्य सामान पनि त्यस्तै छन्।’
प्राज्ञ प्रभात तत्कालीन राजाले निजी सम्पत्ति लगानी गरी बनाइदिएको भवनलाई सरकारले मर्मत गर्न नसक्नु दु:खद् भएको बताउँछन्। उनले भने, ‘छुट्ट्याइएको बजेटको झन्डै ९० प्रतिशत प्राज्ञ र कर्मचारी तलबभत्तामै जाने भएकाले मर्मतका लागि रकम पुग्दैन।’
उपकुलपति गंगाप्रसाद उप्रेतीले प्रतिष्ठानको भवन पुनर्निर्माण गर्न अढाइ करोड रुपैयाँ आवश्यक पर्ने बताए। भवन पुनर्निर्माण तथा मर्मतसम्भारका लागि आवश्यक बजेटका सम्बधमा मन्त्रिपरिषद् अध्यक्ष खिलराज रेग्मी र संस्कृतिमन्त्री रामकुमार श्रेष्ठलाई भेटेर ध्यानाकर्षण गराइएको छ। रेग्मी प्रतिष्ठानका संरक्षक र मन्त्री श्रेष्ठ सहसंरक्षक हुन्। भवन चुहिएको देखेपछि मन्त्री श्रेष्ठले केही समयअघि तत्काल बजेट निकासा गर्ने आश्वासन दिएका थिए। उप्रेतीले भने, ‘अढाइ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरिदिने आश्वासन दिनुभएको थियो तर रातो किताबमा कतै देखिएन।’
संस्कृति मन्त्रालयको संस्कृति महाशाखाका प्रमुख भरतमणि सुवेदीले जायज माग आगामी दिनमा पूरा गरिने बताए।

sahid budget party maa

A Doctor of Ants

A  Doctor of Ants

                                                                                                              -  Gopi Krishna Dhungana

It was 9 o’clock in the morning. Riyaj, as usual, was waiting for the school bus sitting on the brick platform around the house. His father also was with him. Riyaj looked around, and saw a cordon of ants. Some of the ants crawled on his legs and others on his hands. He began shaking the ants    off his hands and legs.

After a while,Riyaj began to poke the row of ants with a twig. He was enjoying it. Most of the ants were moving on a queue. The morning sunlight was warm. Riyajasked,“Daddy, where are these ants goingto?” Teasingly, his father said,“Might be going to school as you do.” The first grader Riyaj again curiously asked,“Do ants have schools too? How about their school bus?” His father laughed and responded, “May be they are going to play some games or might be in search of food in group.”

Riyaj wished to play with them when he saw many ants. He began poking them. Those ants dispersed as he poked them. They started running hither and thither. Some of them whispered by joining their mouth together. “Riyaj! Why are you poking those creatures? They are trying to hide themselves thinking that their enemies have invaded them. We shouldn’t trouble them during their hard times,” Father said.

As Riyaj stopped prodding them, the ants, in single file, walked along their path. The frolicking Riyaj, oncemore, disturbed the ants’ movement. Father tried to convince him, “ Riyaj! Don’t disturb them. They might bite you”. In reality, Riyaj is not a mischivious boy at all. Nevertheless, an urge came from within to goad those ants that were walking on a line like students singing national anthem in school. His habit is to do the things that he likes. Once again, he goaded those ants. The ants dispersed.

An ant climbed over his hand. Riyaj didn’t notice it in the beginning but only then when it reached to his throat. He touched the little insect. A nasty sting it gave to Riyaj as it was perturbed. Riyajshouted out. His father, who was talking to a neighbor, frantically asked, “What happened to you Riyaj?” Riyaj took the ant out of his neck, put it on his hand and said, “This ant stung me”. “I had already reminded you not to disturb the ants’ movement. You didn’t obey,” Father said.

The school bus had not arrived yet. There is a regular coincidence that the bus arrives late when Riyaj is on time and the bus is early when he is late. Never ant-bitten earlier, Riyajwept bitter tears of pain. Saliva from mouth and mucus from nostrils did flow. The dispersed ants were moving around. The neck- touching small Riyajwas furious. He gave a kick to an ant with his leather shoes. The wounded ants began fidgeting about. But the ant didn’t produce any sound of weep. “Why hasn’t the ant cried?” Riyaz asked. “Why have you trampled the ant underfoot?” Father asked. He further said, “Ant doesn’t weep as human beings. But, see, he is feeling extreme pain. He doesn’t have father as you have to soothe him. Now, he can’t walk anymore”.

The injured ant alone fidgeted in pain for a while. Then his friends saw him. One by one they came to him, touched him and went away. But nobody could soothe him. They neither took him with them nor stayed together with him. Riyaj’s heart was overpowered with love to see everything that was going on. He tried to touch that injured ant with love. But he did retreat his hand back that he recalled its sting some minutes ago. Father said, “Riyaj, see this ant is under severe pain. What happens if he dies? Where do his children find their loving father?” Riyajbegan to weep when he heard everything from his father. He frantically asked, “What shall we do then, father?”

As father kept mum, Riyaj found a wayout, “Dad! Can’t our doctor uncle treat perfectly to this ant? Let’s take him for treatment”. “Doctor applies treatment to animals but not to ants”, father said. “Dad! I will never tread on ants today onwards”, Riyajmade a promise with a sense of regret. The ant was wriggling about on the brick platform around the house. Riyaj felt sad to see the ant fiddling about.

Riyaj went on asking questions as follows- “Which hospital do ants go to when they fall sick? Which medical do they buy medicine from? Do ants possess an ambulance?” Riyaj grew apathetic about going to school that he was sentimental about the ant’s agony. He insisted, “Dad! Let’s take this ant to consult the ant’s doctor.” In the meantime, the bus blew its horn. Father said, “Mydear child! Nowhere there is ant’s doctor. Human beings should protect and look after all creatures. See, the ant, you had trampled, died. Forget that ant. Your bus arrived. You ought to go to your school.”  But Riyaj had no interest at all to go to school.

Translated by Suresh Hachekali